सप्ताहन्त

विवाहको बहुरङ

सुरेन्द्र नेपाल श्रेष्ठ |
जेठ १४, २०७९ शनिवार ९:४८ बजे

नयनराज पाण्डेको नयाँ कथा संग्रह ‘जियरा’ कथा संग्रहमा संकलित पहिलो कथा ‘जनानी’ पढेर सकिएको पत्तै पाइएन । कथामा उठाइएको विषयवस्तु हेर्दा यति छिट्टै टुंगिएला जस्तो लागेको थिएन । यो कथा सकिएपछि मेरो मन दिनभरि तरंगित भइरह्यो ।

भारतीय जनजीवनमा आधारित कथा सरल र भावुक छ । एक भारतीय हिन्दु युवती गाउँकै अर्को मुश्लिम युवकसँग प्रेममा पर्छिन् । विवाहका लागि परिवारले स्वीकृति दिने कुरा भएन । गुपचुपमा निकाहा भयो तर त्यो थाहा पाएपछि परिवारले उनलाई घरमा नै थुनेर राख्छ । तर उनी एक दिन भागेर जान्छिन् ।


बहुसंख्यक हिन्दुहरू भएको गाउँमा गाई काटेर खाएको अफवाह चलाएर प्रेमी युवकलाई भीडले आक्रमण गरी मारिदिएपछि युवती माइती घरमै हुन्छिन् । नेपालबाट उपचार गर्न गएका रोगले ग्रस्त एक धनी बिरामीसँग बाबुआमाले जबर्जस्ती त्यो युवतीको विवाह गराइदिन्छन् । कमजोरीले बोल्नसमेत नसक्ने नवदुलाहाको मृत्यु कुर्ने काम मात्रै भयो युवतीको । उसको देहावसानपछि त्यो महिलाले आफूलाई पहिलो मुश्लिम पतिकै पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्दै बुर्का लगाउन थालिन् । कथा सकिन्छ ।

मैले सोचेँ, वास्तवमा ती प्रेमिकाको त्यो नेपाली केटासँग विवाह भएको थिएन । प्रेमी त केवल एउटा ज्यूँदो लास थिए । मैले सुनेको थिएँ, मानिसहरू आफूले पालेको जनावरसँग पनि विवाह गर्न थालेका छन् । एक पटक गूगल गरौं न भनेर ‘वेडिङ विथ डेड बडी’ भनेर टाइप गरेको यति धेरै सूचनाहरू पाएँ कि म फेरि त्यही खोजी गर्न तिर लागेँ ।

आफूले पढेका केही विषय अरूले पनि थाहा पाओस् जस्तो लाग्छ । तर कस्तो विषय लेख्ने भन्‍नेबारे यकिन गर्न मैले आजकाल एउटा मापदण्ड तयार पारेको छु । आफूलाई राम्रो लागेको विषय कतै पढे पछि मैले प्रायः तीन जना साथीहरूलाई फोन गर्ने गरेको छु । मेरो प्रश्नको जवाफ उहाँहरूलाई थाहा भएन वा धेरै जानकारी छैन भने लाग्छ सायद अरु धेरै थोरै मानिसहरूलाई मात्र त्यसको जानकारी हुनुपर्छ । कतिपय अवस्थामा सबैलाई थाहा होला जस्तो लाग्ने विषय धेरै कमलाई मात्र जानकारी भएको पनि भेटियो । तसर्थ विश्वमा चलेका मरेको मानिससँग विवाह गर्नेसहित विवाहको केही चाखलाग्दो विषयमा एउटा छोटो लेख लेख्ने कोसिस गरेको छु ।

मानव सभ्यताको विकास सँगसँगै व्यवस्थित रुपमा यसको निरन्तरताका लागि केटा र केटीबीच विवाह गर्ने परम्परा सुरु भएको हो । प्रजनन प्रक्रियामा मानिस मात्रै त्यस्तो प्राणी हो जसले व्यक्तिगत रूपमा आफ्नो जीवन साथी चयन गर्ने गर्दछ । केही समयदेखि कृत्रिम रूपमा प्रजनन गर्न सकिने विधिसमेत सफल प्रयोग भइसकेको छ । विश्वका धेरै देशमा समलिङ्गी विवाहलाई पनि कानुनी मान्यता प्राप्त भइसकेको छ । यसको प्रयोग संसारभरि द्रुत गतिमा बढ्दै गएको देखिन्छ । ठूलो संख्यामा दुई व्यक्तिसँगै बस्ने तर विवाह नगर्ने चलन पनि उत्तिकै बढिरहेको देखिन्छ । विश्वमा जनसंख्या धेरै बढिरहेको कारणले पनि हुनुपर्छ धेरै जोडीले आफ्नो उत्तराधिकारी हुनै पर्ने मान्यता राख्दैनन् । आफू एक्लै जीबन चलाउनेहरू पनि प्रशस्त छन् ।

फ्रान्समा मृत्युपश्चात् विवाह हुनसक्ने कानुनी व्यवस्था नै छ । त्यहाँको नागरिक संहिताको धारा १७१ अनुसार त्यहाँको राष्ट्रपतिको अनुमतिमा भावी जोडीमध्येको एकको मृत्यु भएको खण्डमा उनीहरूबीच कानुनी रुपमा नै विवाह हुन सक्छ । पेरिसमा सन् २०१५ अप्रिल २० मा भएको आतंककारी हमलामा परी त्यहाँ एक प्रहरी अफिसर जेभियर जुगेले ज्यान गुमाएका थिए । त्यसको एक महिना पछि उसको मिल्ने साथी (पार्टनर) एटिन कार्डिलेसले उनी सँग विवाह गरे । उक्त समयमा उनीहरू प्रहरी फोर्सभित्र समलिङ्गीहरूको अधिकारका लागि अभियानमा लागिरहेका थिए ।

बेलायतमा पनि डेथ बेड म्यारिज प्रचलनमा छ । यहाँको कानुनले सम्पत्तिमाथिको अधिकार प्रयोग गर्न विवाह अनिवार्य मान्छ । तुरुन्तै मर्न सक्ने थाहा भएपछि त्यस्तो व्यक्तिसँग बसेको केटा वा केटीले सकेसम्म छिटो विवाह दर्ता गर्ने चलन छ । यस प्रकारको विवाहको लागि चौबिसै घण्टा सरकारी निकायको सेवा उपलब्ध हुन्छ । सन् २०१७ मा ५७५, सन् २०१८ मा ६२४, सन् २०१९ मा ६६१ यस प्रकारको विवाह दर्ता भएको देखिन्छ । जुन संख्या सन् २०२० र २०२१ मा उल्लेख्य बढेको अनुमान गरिन्छ । कोभिड महामारीको कारण यस्तो भएको हो ।

‘सुखी वैवाहिक जीवन भनेको दुई जना असल क्षमा दिनेहरूको मिलन हो ।’ 

चाइनामा अहिले पनि मृत आत्मासँग विवाह गर्ने चलन छ । यो निकै पुरानो परम्पराको रूपमा चल्दै आएको छ । मिंघुन भनिने यो चलनअनुसार दुई मृतक वा एक मृतकसँग अर्को बाँचेको मानिसले विवाह गर्ने चलन छ । कुनै कारण विवाह हुनुपर्ने जोडी मृत्यु भएमा अशुभ हुने हुँदा यस प्रकारको विवाह हुने गर्दछ । यस्तो चलन चीनको प्रभावमा रहेको जापानको ओकिनावामा पनि छ । नाजी जर्मनीमा विवाह हुनुपूर्व मारिएका सिपाहीहरूको गर्भवती महिलाको मृत सिपाहीसँग विवाह गरेपछि मात्रै कानुनी मान्यता पाउँथ्यो । सुडानमा पनि मृत आत्मासँग विवाह गर्ने चलन छ । विश्वका विभिन्‍न देशमा विद्यमान मरणोप्रान्त विवाहमा आधारित थुप्रै साहित्यहरू लेखिएका छन् । टीभीमा केही धारावाहिकहरू र घोस्ट म्यारिज, द मेड र स्पिरिट स्पाउस जस्ता चलचित्रहरू पनि बनेका छन् ।

टाइम्स अफ इन्डियाका अनुसार २०२१ मे २७ मा उत्तर प्रदेशमा सुरभी र मंगेशको बीच विवाह हुँदै थियो । हिन्दू परम्पराअनुसार रीतिथितिअनुसार विवाहका सबै कर्मकाण्ड सकिनै लाग्दा एक आपसमा माला लगाउँदै गर्दा दुलही लड्छिन् । तुरुन्तै डाक्टर त आइपुग्छन् तर हार्टअट्याकको कारण उनको मृत्यु भइसकेको घोषणा मात्रै गर्न सक्यो । दुवै पक्षको सहमतिअनुसार त्यही दिन दिदीको लास अर्को कोठामा राखेर बहिनीसँग मंगेशको विवाह सम्पन्‍न भयो । त्यही वर्ष उत्तर प्रदेशमा नै अर्को घटना पनि भएको थियो । विवाहका लागि दुलाहा जन्तीसहित दुलहीको घरपुग्छन् तर त्यहाँबाट भागेर उनी बेपत्ता हुन्छन् । पछि जन्तीमा आएका एक अर्को युवकसँग उक्त युवतीको विवाह भयो ।

विकसित देशहरूमा बालबच्चाको सट्टा कुकुर बिरालो पाल्ने गरेको पनि देखिन्छ । त्यति मात्रै हैन आफूले पालेका जनावरसँग धेरै नजिक भई सबैभन्दा भरपर्दो साथी बन्‍ने र उसैसँग वैधानिक नभए पनि औपचारिक रूपमा विवाह गर्ने गरेको पनि देखिन्छ । मानिस र जनावरबीचको सम्बन्ध निकै लामो मानिन्छ । प्रायःजसो देशको कानुनमा पशु करणीलाई अपराध मानेर सजाय तोकिनु त्यो समाजमा त्यस्तो भएको र हुने स्वीकारोक्ति हो । सन् २००६ मा एक सुडानी युवक बाख्रासँग करणी गर्दै गर्दा पक्राउ परेका थिए । समाजले उनलाई त्यही बाख्रासँग विवाह गरिदिएको थियो । त्यस्तै अवस्थामा पक्राउ परेका एक १८ वर्षीय युवकलाई बालीमा (इन्डोनेसिया) गाईसँग विवाह गरिदिए । संसारका विभिन्‍न देशहरूमा विशेष सम्प्रदायमा परम्पराअनुसार तर अरुलाई अनौठो लाग्ने धेरै प्रकारका प्रथाहरू अझै चलनचल्तीमा छन् ।

विभिन्‍न पौराणिक कथाहरूमा राजारानीहरूले घोडा, कुकुरसँग विवाह गरेको प्रसङ्ग जोडिएको पाइन्छ । अहिले वास्तविक रूपमा नै यस प्रकारको विवाह हुने गरेको खबर यदाकदा सुन्‍न र पढ्न पाइन्छ । भारतको केही प्रान्तहरूमा छोरा वा छोरीको ग्रहदशा कटाउन, रूप, स्वास्थ्य ठीक पार्न मानिससँग विवाह गर्नुभन्दा अगाडि कुकुरसँग विवाह गर्ने चलन छ । सन् २०१० मा जर्मनका एक युवकले आफूले पालेको बिरालो केही दिनमै मृत्यु हुने कुरा डाक्टरबाट थाहा पाएर उनीसँगै विवाह गरेका थिए । ४१ वर्षीय महिला (बेलायती नागरिक) ले इजरायलमा सन् २००६ मा डल्फिन विवाह गरेको खबर आएको थियो ।

२०१९ को जुलाई २२ मा बेलायतको चर्चित पत्रिका द सनमा ४९ वर्षीय पूर्व मोडेल एलिजाबेथ होडले आफूले पालेको ६ वर्षीय कुकुर लोगानसँग अर्को महिना विवाह हुँदै छ भन्‍ने खबर छापिएको थियो । उनको चार पटकसम्म विवाहका लागि इन्गेजमेन्ट भए पनि विवाहित बन्‍न कहिल्यै सकिनन् । आठ वर्षमा २२० पटक जीवन साथी बनाउने प्रयास गर्दा पनि असफल भएपछि उनको मानिसप्रतिको मोहभंग भएको बताएकी थिइन् । उनको विवाहको प्रत्यक्ष प्रसारण बेलायतको प्रख्यात आईटीभीको दिस मर्निङ कार्यक्रमबाट गरिएको थियो ।

चीनको तुजिया समुदायमा विवाह हुनुभन्दा एक महिना अगाडिदेखि हुनेवाला बेहुलीले दैनिक एक घण्टा रुनुपर्छ । उनलाई अन्य नातेदार तथा साथीहरूले पनि रुन सहयोग गर्दछन् । उनीहरू रुनु भनेको सफल विवाहको स्वागत गर्नु हो भन्‍ने मान्यता राख्छन् । दक्षिण सुडानको केही ठाउँमा विवाह गरेपछि दुईवटा छोराको जन्म दिन सक्यो भने मात्र त्यो विवाहले मान्यता पाउँछ । अन्यथा श्रीमान्‌ले पारपाचुके गर्न सक्छ । स्वीडेनमा विवाह भइरहँदा कुनै कारण बेहुला बाहिर गएमा त्यहाँ उपस्थित केटीहरूले र बेहुली बाहिर गए केटाहरूले लाइन लागेर चुम्बन गर्ने गर्दछन् । वेल्समा विवाहको दिन दुलाहाले मायाको चिह्नसहितको चम्चा उपहार दिनेछ । यसको मतलब माया त छँदै छ कहिल्यै भोको नराख्ने संकेत पनि हो भन्‍ने कथन छ ।

जर्मनीमा कतै विवाहको राति आफन्त साथीहरू सिरामिकका भाँडाहरू लिएर जाने अनि आँगन अगाडि फुटाउने र त्यहाँ बसेर बाजागाजा बजाएर रमाउने चलन छ । फ्रान्सको मर्किसस टापुमा विवाहपछि आफन्तहरू लस्करै घोप्टो परेर सुत्ने उनीहरूको जीउ माथि रातो रङको कपडाले छोप्ने र त्यसमाथि दुलहा दुलही हिँड्ने गरिन्छ । मौरिटानियामा दुलही मोटी हुनुपर्छ भनेर विवाह हुन अगाडि वजन बढाइन्छ । केही दक्षिण कोरियालीहरू विवाहको अघिल्लो रात बेहुलाको पाइतलामा बाँसको छडी र मरेको सर्पले पिट्ने चलन छ । स्कटल्यान्डमा दुलाहादुलहीलाई जे पायो त्यही फोहोरले छ्याप्ने अनि रूखमा बाँध्ने चलन छ । यसो गर्दा उनीहरूले जस्तोसुकै अवस्थाको पनि सामना गर्न सक्छन् भन्‍ने विश्वास गरिन्छ ।

पुरानो फ्रान्सेली परम्परा चरिबरीअनुसार विवाहको पहिलो दिन आफन्त र साथीहरू विवाह घर बाहिर विभिन्‍न भाँडाकुँडासहित जम्मा हुन्छन् र तिनै भाँडाकुँडा बजाउने चलन छ । त्यो साँझ नयाँ दम्पतीले केही पकाएर खुवाउने पिलाउने गर्नु पर्दछ । बोर्नियोको टीडोङ समुदायमा बेहुला र बेहुलीलाई तीन दिनसम्म कोठामा थुन्‍ने गरिन्छ । दिसा–पिसाबसम्म गर्न नपाइने यो चलन पक्कै पनि साह्रै पीडादायी हुनुपर्छ । फिजीमा बेहुली माग्न जाँदा बेहुला पक्षले ह्वेल माछाको दाँत उपहार लिएर जानु अनिवार्य हुन्छ । केन्या र तान्जियाका मासाई परम्पराअनुसार विवाहको दिन छोरीलाई ज्वाइँसँग पठाउँदा बाबुले मुखमा थुक्ने चलन छ । यसलाई शुभ साइत मानिन्छ ।

विश्वका प्रायः सबै देशमा विवाह गर्न पाउने न्यूनतम उमेर निर्धारण गरेको हुन्छ । सामान्य त विश्वका धेरै देशमा १८ वर्षलाई विवाहयोग्य उमेर मानिन्छ । तर केही देशहरूमा न्यायालयको सहमतिमा १०, १३, १४ र १५ वर्ष उमेरकाले पनि विवाह गर्न सक्छन् । सबैभन्दा बढी चीनमा महिला २० र पुरुष २२ वर्ष भयो भने मात्रै आफूखुसी विवाह गर्न सक्छन । स्थानीय जनजातिहरूमा भने यो उमेरको हदबन्दीको पालना भएको देखिँदैन । एकजना केटा वा केटीको एक जना मात्रै श्रीमान्‌ श्रीमती हुन सक्ने आम धारणा हो ।

तर सबैको हकमा भने यो लागू हुँदैन । मुस्लिम धर्मअनुसार एकभन्दा बढी श्रीमती राख्न पाउने देखिन्छ भने तिब्बत, भारत, नेपाल, चीन, नाइजेरिया, केन्या लगायत देशका केही भूभागहरूमा एकभन्दा बढी श्रीमान्‌ हुने प्रथा छ । मुस्लिम धर्मावलम्बी र नेपालका केही जनजातिमा एकाघरका काका अथवा मामा÷फुपू घरका दाज्यु बहिनीसँग विवाह गर्ने हक हुन्छ । अफ्रिका तथा अन्य देशका केही जनजातिहरूमा सबै दाज्यु भाइको एउटै श्रीमती अथवा दाज्युको मृत्युपछि भाइसँग बस्नुपर्ने हुन्छ । 

विवाहलाई दुई आत्माको मिलनका रूपमा पनि परिभाषित गरिन्छ । जीवनभरसँगै बाँच्ने त छँदै छ जुनीजुनीसम्म एक अर्काका लागि समर्पित हुने बाचाकसम पनि खाने गरिन्छ । राम्रो जोडीलाई पूर्वजन्मदेखिको साथी हुन सक्ने अड्कल पनि काटिन्छ । कति असफल जोडी भने यो जुनीमा साथै हुन नसकिए पनि अर्को जुनीमा भए पनि भेट्ने आशा लिएर बाँकी जीवन बिताउँछन् ।

संसारका सबै धर्म परम्पराअनुसार गरिने विवाहमा दुलाहादुलहीले एक आपसमा दुःखसुखमा, गारो सारोमा एक आपसमा हेरचाह गर्ने र मृत्युसम्म साथ रहने बाचा गरिन्छ । तर परिवर्तित समय सँगसँगै विवाहमा खाएका कसमहरू पूरा नहुने अवस्थामा विवाह बन्धन तोडिने चलन पनि चल्दै आएको छ । यो क्रम निरन्तर रूपमा बढ्दै गएको देखिन्छ । विवाहबारे धेरै कथन छन् जसमध्ये एक अमेरिकी पत्रकार रोबर्ट क्विलनको यो भनाइ मननयोग्य लागेको छ, ‘सुखी वैवाहिक जीवन भनेको दुई जना असल क्षमा दिनेहरूको मिलन हो ।’

श्रेष्ठका अन्य लेख


Author

सुरेन्द्र नेपाल श्रेष्ठ

(लामो समयदेखि बेलायत बसोबास गर्दै आएका श्रेष्ठले इकागजमा निरन्तर विविध विषयमा कलम चलाउँदै आएका छन् ।)


थप समाचार
x